حرف هاي مستند از تولید مستند در ایران

از هنر بسيار گفتند و بسيار شنيديم. از اقسام بازنمايي نيز همينطور، حقيقت عالم را ديگر باره به مخاطبان نماياندن به شيوه هاي گوناگون ميسر است و ساخت مستند نيز يكي از همين گونه هاست. در هر گونه ژانرها و سبك هاي متفاوتي در جريان است كه هركدام فرم و محتوي و غايت خود را دارد ...

اما در تمام اين گونه ها حقيقتی ثابت و واقعيتی انكار ناپذير جريان دارد. حقيقت آن است كه هنر و هنرمند اگر به وجه باقي عالم (خداي متعال) گره نخورند ديري نمي پيمايند و واقعيت اين است كه ما اينك در مكاني به نام ايران! و زماني در حال حاضر!! زندگي مي كنيم.

اين دو نكته ي اظهر من الافتاب مفاهيم ساده ايست كه متاسفانه هم اكنون در جامعه ي هنري ايران كمترين بازتاب را دارد و اينچنين است كه بدنه ي هنرمندان و به الطبع مستندسازان، تصويرگران (شما بخوانيد رخسار برداران!) از آن جا كه خود در واقعيت ملموس جامعه زندگي نمي كنند آثارشان نيز ربط چنداني به واقعيات اطرافشان ندارد!

اما اينك قصد بنده به روال معمول هم كيشان مذهبي ام گلايه از هنرمندان بي درد و عافيت نشين نيست. بلكه مي خواهم وجه تازه اي از تحليل ساخت مستند را ارائه كنم تا خود و دوستان خودي ام را با آن محك بزنم!

ما براي چه مستند مي سازيم؟

اين سوال بسيار ساده همان بنياد انگيزشي است كه مستندساز بعد از جواب به آن پروژه ي توليد را به حركت در مي آورد. اما در پايان نتيجه ي حداقلي در انعقاد يك اثر مي شود غايت حد اكثري!!!

چطور؟ توضيح مي دهم ...

امروزه توليد استاندارد يك اثر، خريد آن به قيمت عادلانه توسط رسانه ي ملي (بخوانيد رسانه ي تهراني) و پخش خوش هنگام آن در تلويزيون با اولويت پخش در شبكه هاي يك تا چهار، غايت آروزي مستندسازان ماست و ديگر غير از اين ها چه بخواهند؟

بودجه كه جور شد، اثر كه ساخته شد، آقاي تلويزيون كه به قيمت خريد (عمرا) مردم هم در ساعات ترافيك تصويري نشستند و ديدند و سرگرم شدند تمام ديگر؟

از غايت آرزوي مستندسازان خودي كه مراحل قابل پيش بيني توليد، خريد، پخش و ... است تا مراحل غير قابل پيش بيني چون جايزه گرفتن و پيشنهاد ساخت سينمايي !!! ، گفتيم و بايستي بگويم براي مستندسازان غير خودي هم همين روال مد نظر است منتها در آغوش نرم و گرم آن طرف آبي ها ...

در اين ميان نوعا سازندگان براي جذب مخاطب و بستن نخ جادويي جذابيت به پاي او از همه ي ترفندها (شما بخوانيد پشتك و وارو زدن ها) استفاده مي كنند تا به هدف جذب مخاطب حداكثري دست يابند.

نتيجه اين كه واقعيت ساده اي به نام (امروز ايران) و حقيقتي به نام تكليف مداري زير سايه ي وجه باقي عالم خنده دار مي نمايد ...  

به نظر نگارنده، توليد، فروش، نمايش، استقبال و جايزه نمي تواند هدف يك مستند باشد، بلكه مستند بايست خروجي محور باشد حال اين خروجي یا سهمي در ارتقاء ذهني مردم دارد يا تاثيري مثبت در جامعه ي عيني آن ها ... اجازه بدهيد همين جا مفاهيم اوليه را توضيح بدهم. منظورم، از ايران امروز (ايران = مكان.        امروز = زمان) چيست؟ مراد حقير مدلول كلمات نيست بلكه نوع دلالت آن هاست.

همه ي انسان ها به هستي نگاه مي كنند اما نوع نگاه آن ها تعيين كننده ي برداشت هاي نهايي شان  مي شود.

اين كه هستي را به مثابه طبيعت مي بيند يا خلقت؟ چه، اگر گفت خلقت ناچار سوال مي شود خالق كيست؟ يعني به همان هستي به وجه توحيدي نگاه مي كند.

حال مسئله بر سر اين نيست كه مستندسازان ما از ايران يا جهان نمي گويند، چرا اتفاقا موضوع يا ايران است يا جهان منتها كدام ايران و كدام جهان؟ . عرض بنده اين نيست كه مستندسازان بايد به زمان معاصر به چشم سال هاي شمسي يا هجري قمري يا ميلادي نگاه كنند. بلكه بايستي در همين زمان حال، دوران توبه ي بشر و حياط باطني انسان و دهه ي تحول جهان و پيچ سرنوشت ساز مسير تاريخ را رويت كنند.

امام حسین علیه السلام در یکی از فرازهای دعای عرفه می فرمایند:

«لَمْ تُخْرِجْنِی لِرَأْفَتِکَ بِی وَ لُطْفِکَ لِی ]بِی [وَ إِحْسَانِکَ إِلَیَّ فِی دَوْلَةِ أَئِمَّةِ الْکُفْرِ الَّذِینَ نَقَضُوا عَهْدَکَ وَ کَذَّبُوا رُسُلَکَ لَکِنَّکَ أَخْرَجْتَنِی (رَأْفَةً مِنْکَ وَ تَحَنُّنا عَلَیَّ ) لِلَّذِی سَبَقَ لِی مِنَ الْهُدَی الَّذِی لَهُ یَسَّرْتَنِی وَ فِیهِ أَنْشَأْتَنِی...»

استاد حسن زاده ی املی این جمله را در حقیقت قدرشناسی از یک نظام الهی و اسلامی شمرده و با استناد به آیات قرآن کریم که از نبوت و رسالت و ولایت و امامت و هدایت و ایمان به عظمت یاد شده، آن ها را منّت های الهی بر بندگانش دانسته اند. آنگاه با اشاره به فرازی از دعای عرفه امام سجاد علیه السلام که وجود امام عادل و حاکمیت او را مایه احیای آثار دین دانسته «اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَیَّدْتَ دِینَکَ فِی کُلِّ أَوَانٍ بِإِمَامٍ أَقَمْتَهُ عَلَماً لِعِبَادِکَ، ... وَ اجْعَلْنَا لَهُ سَامِعِینَ مُطِیعِینَ»، افزوده اند:

«آن حضرت نیز مانند امام حسین علیه السلام تولّد خود را در زمان حاکمیت اسلام و رخت بربستن جاهلیت را نعمت مشکور می داند؛ زیرا حکومت اسلامی یکی از پاک ترین میوه های شجره طیّبه دین الهی است که مایه حفظ دین و تباه نشدن حق می گردد و حاکم دینی مجری احکام اوست. بنابراین، به دنیا آمدن و همچنین زندگی کردن در سایه نظام اسلامی نعمتی است که شکر آن لازم است، چنان که زوال جاهلیت و ظلم که ظهور قهر الهی است، شکر گزاری می طلبد. فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ^...  امام حسین علیه السلام با اشاره به همین نعمت، شکر می کند که درحاکمیت کفر و رواج بت پرستی به دنیا نیامد؛ زیرا گر چه با نورانیت غیبی حق را می دید، اما توان زنده کردن حق و احیای جامعه بر محور حق را نداشت. حتی اگر زمانی به دنیا می آمد که عمرش در عصر معاویه به پایان می رسید، باز هم آن توفیق بزرگ نصیبش نمی شد. چون معاویه با مکر خویش از پیدایش حماسه جاوید عاشورا می توانست جلوگیری کند و حسین بن علی علیهماالسلام را مانند برادرش مسموم سازد و زمام قدرت را به دست گیرد، اما خامی و ناپختگیِ خمّاری همانند یزید، زمینه ایثار و نثار را برای امام حسین علیه السلام فراهم ساخت تا احیاگر نظام اسلامی باشد.»

 تکلیف  زمان و مکانِ مورد نظر بنده روشن شد  و حال  نوبه ی انجام قصه است . به نظر حقير مستندساز بايد خروجي مشخص را به عنوان غايت ساخت اثرش لحاظ كند و اين خروجي زماني واقعيست كه مستندساز خودش در واقعيت زندگي كند.

واقعيت آن است كه در نوشتن توجيه طرح مولف مي گويد كه چه چيز را مي خواهد نشان بدهد اما حقيقت آن است كه بهتر است بنويسد با نشان دادن آن وجه كدام درد درمان شده و كدام يك از اوضاع موجود به شرايط مطلوب تغيير جهت خواهد داد.

اين تحول و حركت يا انديشه ايست كه با انتقال خود فضاي ذهن مخاطب را روشن مي كند يا انگيزه ايست كه روان مخاطب را پالايش مي كند و يا هردو. در عين حال وجه سوم نيز مي تواند مكمل باشد يعني خروجي عيني و فيزيكال را در جامعه رقم بزند تا يك اتفاق مشهود (در جهت تغيير شرايط موجود به مطلوب) در آن ايجاد شود. همانطور كه مرقوم شد اين اتفاق وقتي مي افتد كه مستندساز واقع بين باشد به كليت هستي و جايگاه خودش در عالم به عنوان بنده ي ناچيز خدا (يعني نگاه مستند به عالم هستي را سرلوحه كند) اگر مستندساز از خيال پردازي در انديشه و هوس بازي در انگيزه دست برداشت و به عالم هستي  واقع بينانه نگاه كرد، خواه ناخواه اثرش نيز به واقعيت جامعه و حقيقت هستي پيوند مي خورد و ساخت مستند براي او عبادتيست كه قبل از ساخت جامعه، روح خود مستند ساز را مي سازد همانطور كه اولين اثر امر به معروف در آمر به خير پديد مي آيد.

مستند قدسي يا ديني يا انقلابي مثل ساير جنبه هاي بازنمايي اينطور نيست كه مملو باشد از نماز و دعا و زيارت عاشورا و ... چه بسا به بهانه ي نشان دادن سيم خاردار و غروب جبه ها و چهره ی شهيد و ... از اصل ماجرا كه ايجاد اتمسفري قدسي يا ديني يا انقلابي است باز بمانيم چه بسا با پرداخت بيش از حد به عناصري چون تير و تركش و خمپاره و شب عمليات و فرماندهان گردان ها و روايت جغرافياي حمله و ... از اصل قصد كه دفاع از حريم ميهن اسلامي و خورشيد ولايت است باز بمانيم ...

اين جاست كه محکِ خروجي به كار من و شماي متدين مي آيد تا يادآورمان شود همانطور كه ماندن   خلسه وار در كربلاي سال 61 هجري قمري مي تواند حجاب ديدن هدف عاشوراییان شود ”ماندن در كربلاي معاصرمان نيز مي تواند فقط به اثري منتهي شود كه ثمرش جز لحظاتي تهييج و احساسات زود گذر كه يك ساعت بيش در روان مخاطب نمي ماند منجر  شود و تهيج كار كليپ است نه مستند“

داشتن خروجی مشخص نیز نسخه ای نیست که بنده یا دیگری برای کسی بپیچیم و باید این نکته را فهم کنیم که مستند سازی وجهی از وجوه مختلف یک انسان است پس اگر شخصی در همه ی ابعاد وجودیش قائل به هدف و خروجی مشخص شد در بعد بازنمایی ( حال به هر گونه ای ) و ساخت مستند نیز ناچار خروجی را لحاظ می کند و الا شرایط ان می شود که هم اکنون هست...

خروجی هایی بر مبنای سرگرمی و لذت های پست و سخیف دنیایی ، برنامه هایی چون خنده بازار (جنگ هفته های امروزی) ، مستند هایی همیشه در حال سیزده به در !!و.... حاصل ارواح هنرمندانیست که سرگردان براوردنِ  هوس های  پایین ترینِ سطح مخاطب است و این مهم در قشر دغدغه مند ما نیز کم و بیش رخنه کرده، انچنان که در این سالها مستند هایی از دوران سی ساله ی انقلاب میبینیم که اگر وجه خالص سوژه( خود دفاع مقدس یا انقلاب ) نبود چیزی جز سراب سوژه از ان باقی نمی ماند این اثار یا احساسیست و زودگذر که هیچ ربط مشخصی به زندگی امروز انسان پیدا نمی کند و یا تاریخیست و  در بهترین حالت خود فقط استناد تاریخی دارد و اگر صرف این استناد تاریخی هدف باشد اثر میتوانست مکتوب باشد یا فقط برای قشری خاص که دغدغه ی تاریخی ِ صرف دارند مورد پخش قرار گیرد، نه؟

به هرحال انچه کمتر دیده می شود اثاریست که خروجی با ربط کاملا مشخص به زندگی امروز ما یا ایران امروز ما  داشته باشد. مستندی که دردی را درمان کند و به سراغ واقعیت های جاری و ساری ما برود و مشکلات امروز ما را با ارزشهای انقلاب سوییچ کند. مردم ما نیازمند و تشنه ی مستند هایی هستند که انها را به بیداری وملکوت رهنمون باشد ، نه خواب و هپروت!.